میکده

ادیان نیوز/اثر گناه بر قلب و اعتقاد انسان-

از میان تمام آثار معاصی، مخرب‌ترین و خطرناک‌ترین اثر گناهان، اثری است که بر قلب یعنی مرکز ادراکی و اعتقادی انسان و جایگاه محبت الهی گذاشته می‌شود و باعث فساد و سرنگون شدن قلب می‌گردد. استمرار بر گناه باعث ایجاد حالاتی در انسان می‌شود که منشأ این حالات، تحول و دگرگونی قلب است.
پیشاپیش بر این مطلب اصرار داریم که چون اثرات گناه، مانند اثرات تقوا و اعمال صالح، کم‌کم و به آرامی صورت می‌پذیرد، شاید سال‌ها طول بکشد تا چنین حالاتی در انسان در اثر گناه ایجاد شود؛ از این‌رو شخص گناه‌کار متوجه نمی‌شود که با خود چه می‌کند؟(1)

از میان تمام آثار معاصی، مخرب‌ترین و خطرناک‌ترین اثر گناهان، اثری است که بر قلب یعنی مرکز ادراکی و اعتقادی انسان و جایگاه محبت الهی گذاشته می‌شود و باعث فساد و سرنگون شدن قلب می‌گردد. استمرار بر گناه باعث ایجاد حالاتی در انسان می‌شود که منشأ این حالات، تحول و دگرگونی قلب است

استمرار گناه باعث ایجاد حالاتی در آدمی می‌شود که هر چند نمی‌توان به‌طور دقیق‌تر مراحل و ترتیب آنها را بیان و بر همه افراد تطبیق نمود، امّا این حالات مشابه و در غالب گناه‌کاران کم و زیاد مشهود است. از خطرناک‌ترین این حالات در اثر تکرار گناه، به‌وجود آمدن حالت «شک» در مسائل اعتقادی و دینی، همچون توحید، معاد، نبوت و قرآن است که البته در ابتدا چون شخص هنوز با ایمان است او را آزار می‌دهد.

آزار دهنده‌تر از آن این که این شک با استدلال و مطالعه کتاب برطرف نمی‌شود؛ از این‌رو شخص آلوده به گناه، به این در و آن در می‌زند تا آتش شک را در قلبش خاموش کند، اما نمی‌تواند. تنها راه اصلاح از این نوع شک آزار دهنده، ترک معصیت است و الاّ کم‌کم این شک به گونه‌ای در قلب تثبیت می‌شود که نتیجه آن، انکار اعتقادات خواهد بود.

از دیگر آثار ویران‌گرانه گناه، پذیرش آسان شبهات و قبول نکردن جواب استدلالی به آن می‌باشد. البته نه این‌که نمی‌پذیرد، بلکه قلبش نمی‌تواند بپذیرد.

از اثرات دیگر مخرّب گناه در گناه‌کار، جبهه‌گیری در مقابل حق و اهل حقیقت و دفاع از باطل و اهل باطل است؛ گرچه نمی‌توان در همه افراد این حکم را جاری کرد، ولی گاهی دیده می‌شود که شخص گناه‌کار به امام معصوم و افعال وی اشکال دارد، اما از دشمنان وی دفاع می‌کند. و بدتر از آن این که در قلبش، نسبت به دشمنان اهل‌بیت، محبت دارد! گاهی هم می‌فهمد و از این نوع محبت‌ها در قلبش به ترس می‌افتد، ولی نمی‌داند ریشه آن از کجاست و چه باید بکند، نمی‌داند که باید گناه را کنار بگذارد تا قلبش درمان شود.

از دیگر آثار خانمان سوز گناه، بی‌علاقگی و بی‌حوصلگی نسبت به عبادات و مساجد و اماکن مذهبی است که در بعضی مواقع با پیدا شدن سئوال‌هایی مثل این‌که فلسفه نماز خواندن چیست؟ چرا باید نماز بخوانیم؟ روزه گرفتن ما چه فایده‌ای برای خدا دارد و نظایر آن بروز می‌کند. البته گاهی هم این سؤال‌ها برای فهم حکمت و پایبندی بیشتر به فرایض الهی پرسیده می‌شود. از آن طرف علاقه به لهو و لعب و بازی و افراط در شوخی و خنده در آنها زیاد می‌شود.

آیاتی نظیر آیه«ثُمَّ کَانَ عَاقِبَةَ الَّذِینَ أَسَاؤُوا السُّوأَی أَن کَذَّبُوا بِآیَاتِ اللَّهِ وَ کَانُوا بِهَا یَسْتَهْزِؤُون؛(2) سپس سرانجام کسانى که اعمال بد مرتکب شدند به جایى رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و آن را به مسخره گرفتند!» و نیز آیه «کَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا کَانُوا یَکْسِبُونَ؛(3) چنین نیست که آنها مى‏پندارند، بلکه اعمالشان چون زنگارى بر دل‌هایشان نشسته است!» و یا آیه «فَإِنَّهَا لَا تَعْمَی الْأَبْصَارُ وَلَکِن تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ؛(4) چرا که چشم‌هاى ظاهر نابینا نمى‏شود، بلکه دل‌هایى که در سینه‏هاست کور مى‏شود.» که در قرآن کریم آمده، بیان‌گر همین نکته مهم است.

در بسیاری از روایات نیز به موضوع مورد بحث تصریح شده است، به گونه‌ای که در یکی از سخنان امام صادق (علیه اسلام) آمده است: «به جان خودم سوگند که مردمان نادان و خدانشناس را خدا نادان نیافریده است. آنان دلالت‌های آشکار و نشانه‌های روشن را در آفرینش خود می‌بینند و ملکوت آسمان‌ها و زمین و آفرینش شگفت آوری را که در کمال نظم است و بر وجود آفریدگار دلالت دارد، مشاهده می‌کنند، اما مردمانی هستند که درهای گناهان را بر خود گشوده و راه شهوت‌ها را بر خویش هموار کردند و در نتیجه هوا‌های نفس به دل‌هایشان چیره گشت و به سبب ستمی که بر خویش روا داشتند شیطان بر ایشان مسلط گشت و خدا این چنین به دل‌های متجاوزان مهر می‌نهد».(5)

حضرت آیت‌الله بهجت رحمه الله علیه می‌فرمود: «ترک واجبات و ارتکاب محرمات حجاب و نقاب دیدار ما از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است

اثر گناه بر ارتباط معنوی با امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف

در حدیث شریفی از امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف  آمده است: «آنچه باعث تأخیر افتادن دیدار ما با شیعیان ما می‌شود، اعمال ناشایست آنهاست. پس باید هر یک از شیعیان از اعمالی که باعث ناراحتی ما می‌شود دوری کنند».
علاوه بر آن توصیه بزرگان اخلاق، برای تحصیل رضایت حضرت ولی عصر(عج)، دایر مدار ترک گناه است. حضرت آیت‌الله بهجت رحمه الله علیه  می‌فرمود: «ترک واجبات و ارتکاب محرمات حجاب و نقاب دیدار ما از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف  است»(6) و در جواب این‌که چگونه می‌توان رابطه خویش را با اهل‌بیت(علیهم السلام) و محضر صاحب العصر(عج) تقویت کنیم، فرمود: «اطاعت و فرمان برداری از خدا بعد از شناخت او.»(7) همچنین مرحوم آیت‌الله حسن صافی اصفهانی(ره) می‌فرمود: «کسی که واقعاً در مسیر تقوا [ترک گناه] قرار بگیرد، محال است که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف  به او علاقه نداشته باشد و با او ارتباط برقرار نکند، [این امر] حتمی و قطعی است.»(8) شکی نیست که رابطه با امام عصر(عج) و رضایت حضرتش و حتی تشریف به محضر ملکوتی ایشان را فقط باید در ترک گناه جست‌وجو کرد.

راهی برای ترک گناه

حال که این‌قدر گناه اثرات بسیار بدی بر روح و جسم آدمی می‌گذارد، باید به سراغ راه‌های ترک گناه رفت. از مهم‌ترین راه‌های ترک گناه ـ مطابق با روایات و توصیه‌ های علمای اخلاق‌‌ ـ یاد مرگ است، اما این امر باید مرتّب و مداوم باشد، این عمل مؤثر باید هر شب و در موقع خواب انجام شده و ادامه پیدا کند. یاد مرگ، داوری بسیار قوی برای اصلاح قلب و رفع اثرات گناه است.

عاشق دیدار امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ، اگر حقیقتاً به دنبال مطلوب خود هست، باید به دنبال این مطلب باشد و اسباب گناه را از خود دور کند. هر شب مرگ و مسائل بعد از مرگ را یاد کرده و جهت سهولت در کار، کتاب‌هایی درباره مرگ و معاد  و عواقب گناهان را مطالعه نماید و از خدا و اهل بیت (علیهم السلام) با گریه و تضرع بخواهد تا کم‌کم اثر گناهان از قلبش زدوده شده و میل به گناه در وی آن‌قدر ضعیف شود که شخص بر هوای نفسش غالب گردد، چرا که این امر، همان رضایت امام زمان (عج)  و نقطه اتصال به آن حضرت است.

پی نوشت ها:

[1]. از آن سو، ‌چون اثرات تقوا و مستحبات تدریجی است، لذا غالباً انسان استقامت خود را از دست می‌دهد. به همین جهت قرآن و روایات بر استقامت تأکید ویژه دارند.
[2]. سوره روم/10.
[3]. سوره مطففین/14.
[4]. سوره حج/46.
[5]. بحارالانوار، ج3.
[6]. در محضر بهجت، ج1.
[7]. به سوی محبوب.
[8]. شوق وصال./موعود

ادیان نیوز/ عقلانیت در اندیشه‌ی مدرن:

در بخش قبلی با تشریح جایگاه عقل در اندیشه‌ی دینی گفته شد که در اندیشه‌ی دینی عقل ابزاری است که انسان را به خداوند و کمال نهایی او –یعنی قرب الهی- می‌رساند. در مقابل اندیشه‌ی اسلامی، مناسب است که به ویژگی عقل و عقل‌ورزی در اندیشه‌ی مدرن توجه کنیم. [1] معمولاً کسانی که در مباحث مدرن سخن می‌رانند، عقلانیت را یکی از شاخص‌ترین عوامل سکولار شدن و نفی خداوند و آموزه‌های انبیا(علیهم‌السلام) می‌دانند.

عقل و عقلانیت معانی مختلفی دارد، ولی در این‌جا عقلانیتی را بررسی می‌کنیم که در حوزه‌ی جامعه‌شناسی مطرح می‌شود و «ماکس‌وبر» مبتکر آن بوده است و عقلانیت ابزاری، رسمی، صوری و بوروکراتیک شناخته می‌شود. از نگاه وبر، عرفی و سکولار شدن به معنای غلبه و حاکمیت عقلانیت ابزاری، به جای عقلانیت ارزشی است و مدرنیته نیز چیزی جز غلبه و حاکمیت همین عقلانیت نیست. بنابراین، یکی از لوازم مدرن شدن این است که دین که در بردارنده‌ی صورتی از عقلانیت ارزشی است کنار رود و عرصه را به عقلانیت ابزاری در صورت‌های گوناگون آن واگذارد.

مفهوم عقلانیت ابزاری

کلمه‌ی (rationality) به معنای عقلانیت، از کلمه‌ی (rational) گرفته شده و به معنای عقلانی است. واژه‌های عقل‌گرایانه (rationalistic) و عقلانی ‌شدن (rationalization) نیز از همین کلمه گرفته شده‌اند و در علوم اجتماعی به‌کار رفته‌اند.

از نظر وبر، عقل‌گرایی معانی مختلفی دارد. وی برای دسته‌بندی این معانی، نخست تسلط نظری را متفاوت از تسلط عملی بر واقعیت می‌داند و به موازات این دو، دو نوع عقلانیت، عقلانیت نظری و عقلانیت عملی را از هم تفکیک می‌کند. عقلانیت نظری، تسلط بر واقعیت به وسیله‌ی مفاهیم انتزاعی هرچه دقیق‌تر است و عقلانیت عملی، محاسبه‌ی هر چه دقیق‌تر وسایل، برای رسیدن به اهداف است. ولی آن‌چه بیش‌تر، فکر وبر را به خود مشغول می‌کند و مطالعات خود را بر آن متمرکز کرده است، عقلانیت عملی است. عقلانیت عملی از معیارهایی بحث می‌کند که با آن می‌توان بر محیط، غلبه کرد.

وبر در تحلیل جامعه‌شناختی سرمایه‌داری غرب و در پاسخ چرایی به وجود نیامدن این نظام در جوامع غیر غربی، نظریه‌ی عقلانیت را مطرح می‌کند و از این زاویه به بیان آن می‌پردازد و منشأ پیشرفت علمی و صنعتی را سیطره‌ی این نوع عقلانیت معرفی می‌کند. او نظریه‌ی عقلانیت را در چارچوب نظریه‌ی کنش اجتماعی‌اش مطرح کرده است و کنش‌های انسانی را به چهار دسته تقسیم می‌کند:

1- کنش سنتی

2- کنش عاطفی

3- کنش عقلانی معطوف به ارزش

4- کنش عقلانی معطوف به هدف

از این میان، آن‌چه در نظر وبر و به دنبال آن، جامعه‌شناسان بعد از او مهم و مناسب با دنیای مدرن است، کنش عقلانی معطوف به هدف یا همان «عقلانیت صوری[2]یا عقلانیت ابزاری» است که در مقابل «عقلانیت محتوایی[3]یا عقلانیت ذاتی» قرار دارد.

کنش‌های چهارگانه

1. کنش سنتی

کنش سنتی کنشی است که از عادت‌ها، عرف یا باورهایی که طبیعت ثانوی فاعل را تشکیل می‌دهند بر می‌خیزد. فاعل کنش، برای عمل سنتی خویش، نیازی به تصور یک هدف یا درک یک ارزش یا احساس یک عاطفه ندارد، بلکه فقط به انگیزه‌ی بازتاب‌هایی که بر اثر ممارست‌های طولانی در او ریشه دوانیده است، عمل می‌کند.

2. کنش عاطفی یا انفعالی

کنش عاطفی کنشی است که بی‌واسطه، ناشی از حال وجدانی یا خلق فاعل است، مانند تنبیه مادر، به دلیل غیر قابل تحمل بودن رفتار فرزندش یا مشتی که شخصی با از دست دادن تسلط خویش بر اعصابش به شخصی دیگر می‌زند. در این‌گونه کنش‌ها هدف یا سیستمی از ارزش‌ها مبنای تعریف کنش نیست، بلکه ناشی از واکنشی عاطفی است که فاعل کنش در اوضاع و احوالی معین نشان می‌دهد.

3. کنش معطوف به ارزش

کنش معطوف به ارزش کنشی است که در بردارنده‌ی باور آگاهانه به ارزش یک رفتار اخلاقی، زیبایی‌شناختی، مذهبی و غیره است که فارغ از هرگونه چشم‌اندازی، برای توفیق بیرونی است و فقط برای خودش وجود دارد. مانند کنش ناخدایی که همراه با کشتی‌اش به غرق شدن در دریا تن می‌دهد. عقلانی بودن این کنش از آن جهت نیست که می‌خواهد به هدفی معین و خارجی برسد، بلکه از آن جهت است که رها کردن کشتیِ در حال غرق شدن را، نشانه‌ی افتخار نمی‌داند. بنابراین فاعل کنش، خطرها را با شیوه‌ای عقلانی می‌پذیرد، نه برای آن‌که پس از اقدام خویش به نیتجه‌ای برون ‌ذاتی دست یابد بلکه برای آن‌که به تصوری که از افتخار دارد، وفادار بماند.

4. کنش عقلانی معطوف به هدف

این کنش شامل گرایش به مجموعه‌ای از اهداف مشخص فردی است. در این گرایش، رفتار عوامل بیرونی و افراد دیگر پیش‌بینی می‌شود. این‌گونه پیش‌بینی‌ها، شبیه به شرایط و وسایل کسب توفیق‌آمیز اهداف عقلایی شخص هستند. مثل کنش مهندسی که پلی را می‌سازد یا کنش سوداگری که در پی کسب منفعت است. در این‌گونه موارد، کنش عقلانی معطوف به هدف، بر این اساس تعریف می‌شود که فاعل کنش هدفی روشن را در نظر می‌گیرد و همه‌ی وسایل را برای رسیدن به آن به کار می‌گیرد.


تفاوت عقلانیت ارزشی و کنش عقلانی معطوف به هدف در این است که در دومی، هم هدف و هم ابزار، عقلانی است و چنین کنشی بر اساس برنامه‌ریزی و شناخت کافی کنش‌گر از ابزار و هدف انجام می‌گیرد، ولی در اولی تنها هدف، عقلانی است و این کنش بر اساس احترام خاص کنش‌گر برای یک ارزش یا افتخار عمومی محقق می‌شود.

بنابراین یک کنش، زمانی عقلانی معطوف به هدف است که هدف، ابزار و نتایج ثانوی آن همگی به شکل عقلانی در نظر گرفته و سنجیده شده باشند. چنین بررسی و سنجشی شامل در نظر گرفتن ابزار جایگزین برای هدف موجود، رابطه این هدف با دیگر نتایج حاصل از به کارگیری ابزار موجود و در پایان اهمیت نسبی دیگر اهداف ممکن است و کنش‌های سنتی و عاطفی نمی‌توانند از این نمونه با‌شند.

با توجه به این تعریف منظور از عقلانی شدن جامعه، سازمان دادن زندگی به وسیله‌ی تقسیم و هم‌سازی فعالیت‌های گوناگون است که بر پایه‌ی شناخت دقیق مناسبات میان انسان‌ها با ابزارها و محیطشان و به منظور کار‌آیی و بازدهی بیش‌تر انجام می‌شود.

بنابراین، مراد وبر از عقلانیت هنگامی که از رابطه‌ی عقلانیت و عرفی و سکولار شدن سخن می‌گوید، همان عقلانیت صوری یا ابزاری است. او حتی وقتی از عقلانی بودن مذهب سخن می‌گوید، همین برداشت را دارد. مراد او از این مفهوم، سازمان‌دهی عقلانی شیوه‌ی زندگی است. وی درباره‌ی رفتار عقلانی زاهد معتقد است که: هدف مشخص زاهد این جهانی، کنترل آگاهانه‌ی زندگی شخصی، در این جهان است. برای او امور دنیا وظیفه‌ای مذهبی است که باید با شیوه‌ای عقلانی، جهت دست‌یابی به رستگاری انجام پذیرد. به این معنای مشخص، تنها زاهد این جهانی، عقل‌گراست که رستگاری را مادی و دین را دنیوی کند.

تعارض عقلانیت صوری با عقلانیت محتوایی

عقلانیت صوری با ارزش‌ها بیگانه است، در حالی که عقلانیت ذاتی در بردارنده‌ی ارزش‌هاست. عقلانیت به معنای ذاتی آن به ارزش‌های مورد اعتقاد انسان بستگی دارد و آن‌چه به این معنا و از این دیدگاه عقلانی است، ممکن است از دیدگاه دیگر عقلانی نباشد. ممکن است تعقیب سود با محاسبه‌ی دقیق هزینه در برابر بازده به معنای صوری بسیار عقلانی باشد، ولی ضرورتاً عقلانیت ذاتی را به بار نمی‌آورد، چرا که ممکن است هدف‌ها و نیازهای انسانی و نیازهای کل جامعه را برآورده نسازد.

از منظر عقلانیت ابزاری، ارزش امور هر اندازه به ارزش مطلق بودن نزدیک‌تر باشد، غیر عقلانی‌تر است، زیرا اگر عامل، خود را بی‌قید و شرط وقف این ارزش کند و این کار را فقط برای خود آن ارزش انجام دهد یا هر چه بیش‌تر خود را وقف زیبایی محض، خیر محض یا خیر مطلق کند، کم‌تر تحت تأثیر ملاحظات مربوط به عواقب عمل خود قرار می‌گیرد. بنابراین مسأله‌ی مهم در عقلانیت صوری، جنبه‌ی ظاهری عمل و دست‌یابی به سود بیش‌تر است و به تعبیر «ریترز»، هدف آن حصول حداکثر کارآیی، بدون توجه به ارزش‌های انسانی است که بروکراسی، نمونه‌ی خوبی از این عقلانیت است. در مقابل، عقلانیت ذاتی یا محتوایی، یک عمل منطقی جهت داده شده و تابع ارزش‌های انسانی است.

عقلانیت ابزاری غالباً منجر به تصمیم‌گیری‌هایی می‌شود که نیازهای کنش‌گران را از نظر دور می‌کند و ارزش‌های انسانی وارد شده در آن، کم اهمیت به حساب می‌آید. در یک سیستم رسمی، توجه به سود، بیش‌تر از موضوعات انسانی است. بنابراین، ممکن است یک مؤسسه‌ی سرمایه‌داری، کارگران را به ارزش‌زدایی انسانی وادار کند یا حتی برای به حداکثر رساندن سود، آنان را به پایین‌ترین سطح ممکن بکشاند.

عقلانیت ابزاری و دنیوی و سکولار شدن

آن‌چه درباره‌ی ماهیت و ویژگی عقلانیت ابزاری گذشت، جنبه‌ی دنیوی آن را روشن می‌سازد. این نوع عقلانیت تنها مربوط به امور مادی و شیوه‌ی زندگی این ‌جهانی است. به عبارت دیگر با مسایل مربوط به تدبیر حیات جمعی، از خانواده کوچک‌ترین واحد اجتماعی تا سطح کلان مدیریت جامعه، سروکار دارد. مقولاتی چون شیوه‌ی معیشت خانوادگی، سامان‌دهی روابط کلان اجتماعی، برنامه‌ریزی در جهت بهره‌وری بهتر در زمینه‌های اقتصادی، به کارگیری بهترین ابزار در رسیدن اعضای جامعه به اهداف مشترک جمعی، همگی در حوزه‌ی این عقلانیت قرار می‌گیرند. در عوض، موضوعات مرتبط به سنجش درستی و نادرستی هدف، وظیفه و تکلیف، عواطف و احساسات انسانی، هیچ‌کدام در دایره‌ی این نوع عقلانیت قرار ندارند و بی‌تردید جزو عقلانیت ارزشی به حساب می‌آیند که از نگاه وبر متعلق به دنیای ماقبل مدرن و یا دنیای سنتی است که دین نیز از همین جهان است.

وجه دیگر عقلانی شدن که بر دنیوی و سکولار شدن اثر می‌گذارد، «افسون‌زدایی» از دنیا است که در آن احساس شخصی فرد درباره‌ی تعلق و معنا داشتن زندگی به کلی خراب و دگرگون شده و باعث معمولی شدن مفاهیم پرهیبت و محترمی مانند دین می‌شود. بنابراین منظور از توصیف دنیای جدید به عقلانی شدن، آن است که زندگی انسان مدرن بدون رمز و راز شده است و این‌گونه امور ارزش و اعتبار خود را در متن زندگی از دست داده است.

وبر در کتاب «دانشمند و سیاست‌مدار» می‌نویسد:

عقل‌گرایی، بیش‌تر این معنا را می‌دهد که ما می‌توانیم یا باور داریم که هر لحظه می‌توانیم ثابت کنیم اصولاً هیچ قدرتی اسرارآمیز و غیر قابل رؤیتی در زندگی وجود ندارد. خلاصه این‌که ما می‌توانیم از راه فرضیه و پیش‌بینی بر همه چیز مسلط شویم. این به معنای پایان رؤیا بافی درباره‌ی جهان است. از این پس برای ما همانند وحشی‌ها که به وجود این‌گونه نیروها معتقدند این مسأله وجود ندارد که به جادو متوسل شویم و به تسلط بر ارواح اقدام کنیم یا از آن‌ها چیزی بخواهیم. بلکه در عوض، برای حل مشکل خود از تکنیک و فرضیه، استفاه می‌کنیم و این همان مفهوم اساسی روشنگری است.[4]

روشن است که اگر مناسبات اجتماعی را بر مبنای این نوع عقلانیت تعریف کنیم و آن را یگانه شیوه‌ی اداره‌ی جوامع امروز بدانیم، دین و ارزش‌های دینی در آن جایگاهی نخواهند داشت و عقلانیت با این ویژگی‌ها هرگاه بر جامعه‌ای تسلط یابد و معیار روابط اجتماعی قرار گیرد، عامل نیرومندی در جهت سکولار کردن دین می‌شود. به عبارت دیگر، هر گاه جامعه‌ای بخواهد بر مبنای این نوع عقلانیت ابزاری، حیات اجتماعی‌اش را اداره کند، در واقع، بستر مناسبی را برای سکولار و غیردینی شدن فراهم کرده است. «راجر تریگ» در این باره می‌نویسد:

وقتی عقلانیت صرفاً بهینه‌سازی سود دانسته شود و سود اساساً آن چیزی تلقی شود که قابل اندازه‌گیری است، غیرممکن است که عقل را برای پرسش از ارزش اصلی هر فعالیتی به کار بریم. نظریه پردازان عقلانیت ابزاری به هیچ وجه نمی‌توانند عقلانیت دین را به منزله‌ی یک فعالیت، مورد بحث قرار دهند. پرسش، به این تبدیل می‌شود که آیا فرد با شرکت کردن در مذهب، به اندازه‌ی کافی سود نصیبش می‌شود یا نه؟ درست همان‌گونه که آیا رفتن به مسابقه‌ی فوتبال نشان می‌دهد که به زحمتش می‌ارزد یا نه؟[5]

با توجه به آن‌چه بیان شده است، عقلانیت مدرن که یک عقلانیت ابزاری و سود انگار صرف است و هر امر ارزشی را نادیده می‌‌گیرد، نتیجه‌ای جز تعارض با ارزش‌های انسانی نداشته و کمالات واقعی انسان در این نوع از عقلانیت از بین می‌رود. آن‌چه که برای انسان با به‌کارگیری این نوع از عقلانیت به دست می‌آید، صرفاً یک زندگی بهتر است، این‌که انسان خوب بخورد، هرگونه که می‌خواهد لذت ببرد و به عبارت دیگر، دارای مسکن خوب، مرکب خوب، غذای خوب و برخورداری از لذات بیش‌تر شود. اما این امر، به واقع انسان را با چه دسته از موجودات برابر خواهد کرد؟ این چه نوع عقلانیتی است که انسان را از مرتبه‌ی کمالات حقیقی‌اش سقوط داده و او را صرفاً حیوان فرض کرده است؟

بدیهی است که چنین عقلانیتی کاملاً در تعارض با عقلانیت دینی قرار داشته و در تعبیر قرآنی چنین افرادی مانند کران و کورانی هستند که هیچ نمی‌فهمند و صرفاً به زندگی همین دنیا چسبیده و به آن راضی هستند:

«إن الذین لایرجون لقائنا و رضوا بالحیواه الدنیا و اطمأنّوا بها والذین هم عن آیاتنا غافلون- اولئک مأواهم النار بما کانوا یکسبون»[6]     

چنین افرادی از بدترین حیوانات و جنبندگان هستند:

«إن شرّ الدوابّ عندالله الذین کفروا فهم لایومنون»[7]

اندکی تأمل در مباحث بیان شده‌ی مربوط به جهان‏بینی مدرنیته و نیز مباحث اجمالی پیرامون اسلام، کاملاً روشن می‏سازد که مبانی و مؤلفه ‏های جهان‏ بینی مدرن به طور صریح و آشکار با جهان‏ بینی اسلامی در تعارض است.

چگونه اعتقاد به خداوند به عنوان یک موجود مجرد و ماورای طبیعی و نیز اعتقاد به ملائکه با اندیشه‌ی ماتریالیستی دنیای مدرن و منحصر کردن هستی در موجودات مادی سازگار است؟

چگونه حصر معرفت به معرفت‏ های تجربی در اندیشه‌ی مدرن با ادعای ضرورت نیاز بشر به معارف وحیانی که از ناحیه‌ی خداوند ارسال می‏شود، مطابق می‏باشد؟

ادعای جهان‏بینی مدرن که انسان محور همه‌ی عالم است و معرفت‏های نظری و عملی و ارزش‌های اخلاقی، تابع امیال و خواهش‏های اوست؛ با ادعای دین اسلام که انسان باید خواهش‌ها و امیال خود را محور ارزش‏ها ندانسته و تابع صرف و تسلیم محض و عبد خداوند باشد، در تعارض آشکار است و در نهایت این که وقتی به اعتراف صریح و آشکار اندیشمندان غربی، دنیای مدرن وقتی آغاز شده که بشریت سعی کرده است تا خود را از تأثیر دین و آموزه ‏های آن رها سازد و وقتی اساس و مبنای دنیای مدرن، مساوی گرفتن موجود با مادی بودن و نفی خداوند و تشکیک در او است، به سهولت روشن می‏شود که:

ادعای این که باید از اسلام، قرائت مدرن ارایه کرد و اسلام را با مدرنیته و جهان‏بینی مدرن سازگار ساخت، در واقع مستلزم نفی کلی دین و اساس اسلام - یعنی خدا و وحی و ملائکه و آموزه‏های دینی و عبودیت خداوند - است.

به عبارت دیگر، ترکیب: «اسلام مدرن» پارادوکس غیرقابل حل بوده و سعی و تلاش در مدرن کردن اسلام جز تمنای محال، امر دیگری نیست. هم‌چنین نمی‌توان کسی را فرض کرد که مسلمان بوده و در عین حال مدرن یا سکولار باشد. تعبیر «مسلمان سکولار» یا «مسلمان مدرن» تعبیری تناقض‌آلود است. توجه تفصیلی به مؤلفه‏های جهان‏بینی مدرن، تعارض آن را با مبانی اسلامی بیش‌تر آشکار ساخته و ادعای یاد شده را به صورت کامل‌تری روشن و اثبات می‏سازد که این مهم را به مقال و مجال دیگر واگذار می‏کنیم.

پی ‏نوشت‌ها:

[1] . در توضیح عقلانیت ابزاری از: صادق گلستانی، نقد و بررسی عرفی شدن در ایران، مؤسسه‌ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، 1388، ص69-77 استفاده کردم.

[2]. Formal Rationality.

[3]. Substantive Rationality.

[4] . رحیم محمدی، در آمدی بر جامعه‌شناسی عقلانیت، باز، تهران، 1382، ص94.

[5] . راجر تریگ، فهم علم اجتماعی، ترجمه‌ی شهناز مسمی‌پرست، نی‌، تهران، 1384، ص307.

[6] . یونس/708: همانا آن‌هایی که به لقای ما دل نبسته و امیدوار نیستند و به زندگی پست دنیا دل‌خوش و دل‌بسته‌اند و آن‌هایی که از آیات و نشانه‌های ما غافلند- هم اینانند که عاقبت به کردار زشت خود در آتش دوزخ ماوی می‌گیرند.

[7] . انفال/55: بدترین جانوران نزد خداوند آنان هستند که کافر شدند و ابداً ایمان نخواهند آورد./برهان